Có những vụ việc, ban đầu chỉ là một giao dịch rất bình thường: vay tiền, giữ hộ tài sản, hợp tác làm ăn…
Nhưng rồi, một ngày, người trong cuộc bất ngờ nhận được giấy mời làm việc, thậm chí bị tạm giữ.
Lúc đó, câu hỏi thường xuất hiện là: “Đây chẳng phải chỉ là tranh chấp dân sự hay sao?”
Một ranh giới rất mỏng: dân sự hay hình sự?
Trong thực tế hành nghề, tôi gặp không ít trường hợp mà người trong cuộc tin rằng mình chỉ đang vướng vào tranh chấp dân sự hay hình sự theo nghĩa “nhẹ nhàng”, có thể giải quyết bằng thương lượng hoặc ra tòa dân sự.
Nhưng vấn đề là: pháp luật không nhìn nhận theo “cảm giác” của người tham gia giao dịch.
Một hành vi, nếu có dấu hiệu của dấu hiệu tội phạm, hoàn toàn có thể bị chuyển sang xử lý hình sự.
Ví dụ:
- Vay tiền nhưng ngay từ đầu đã có ý định không trả
- Nhận tài sản rồi tìm cách chiếm giữ, không hoàn trả
- Dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt
Khi đó, câu chuyện không còn là “tranh chấp” nữa, mà có thể trở thành hành vi lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản hoặc các tội danh liên quan.
Không phải cứ có hợp đồng là “an toàn”
Nhiều người cho rằng:
“Chỉ cần có giấy tờ, hợp đồng thì chắc chắn là quan hệ dân sự”
Đây là một hiểu lầm rất phổ biến.
Trong quá trình giải quyết, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ không chỉ nhìn vào giấy tờ, mà quan trọng hơn là:
- Ý chí của người thực hiện hành vi tại thời điểm giao dịch
- Cách thức thực hiện sau đó
- Có hay không việc gian dối, bỏ trốn, hoặc cố tình không thực hiện nghĩa vụ
Nói cách khác, phân biệt dân sự và hình sự không nằm ở hình thức bên ngoài, mà nằm ở bản chất hành vi.
Khi nào bị truy cứu hình sự?
Một vụ việc “tưởng dân sự” có thể bị xem xét xử lý hình sự khi có các yếu tố như:
- Có hành vi gian dối ngay từ đầu nhằm chiếm đoạt tài sản
- Sau khi nhận tài sản thì cố tình không trả, bỏ trốn
- Sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến mất khả năng thanh toán
- Có dấu hiệu chiếm đoạt rõ ràng, gây thiệt hại cho bên còn lại
Đây chính là lúc câu hỏi “khi nào bị truy cứu hình sự” không còn là giả định, mà trở thành rủi ro rất thực tế.
Một sai lầm rất “đời”: tin vào cảm tính
Điều đáng nói là, phần lớn người vướng vào những vụ việc này đều không nghĩ mình đang phạm tội.
Họ cho rằng:
- “Chỉ là chưa có tiền trả”
- “Giữ tạm rồi sẽ trả sau”
- “Chuyện làm ăn thua lỗ là bình thường”
Nhưng pháp luật không đánh giá dựa trên lời giải thích sau cùng, mà dựa trên toàn bộ hành vi diễn ra trước đó.
Chỉ một quyết định nhỏ, nếu đi sai hướng, có thể biến một quan hệ dân sự thành một vụ án hình sự.
Bài học rút ra
- Đừng vội cho rằng mọi tranh chấp đều là dân sự
- Luôn cân nhắc kỹ hành vi của mình khi liên quan đến tài sản của người khác
- Khi có dấu hiệu rủi ro, nên tìm hiểu sớm hoặc tham vấn luật sư
Bởi vì, một khi vụ việc đã chuyển sang giai đoạn tố tụng hình sự, mọi thứ sẽ trở nên phức tạp hơn rất nhiều.
Góc nhìn của Luật sư Nguyễn Hùng
Tôi đã từng gặp nhiều trường hợp mà chỉ một quyết định nhỏ, một suy nghĩ chủ quan ban đầu, đã khiến một quan hệ dân sự trở thành một vụ án hình sự.
Với tôi, ranh giới này không nằm trên giấy tờ, mà nằm ở chính cách mỗi người hành xử trong từng tình huống cụ thể.
Tôi luôn nói với khách hàng của mình rằng:
“Điều nguy hiểm nhất không phải là vi phạm pháp luật, mà là không nhận ra mình đã bước qua ranh giới từ rất sớm.”
Có những vụ việc, nếu nhìn lại từ đầu, hoàn toàn có thể tránh được.
Nhưng tiếc là, khi mọi thứ đã đi quá xa, thì câu chuyện không còn dừng lại ở hai chữ “tranh chấp” nữa.
