Chào các bạn, tôi là Luật sư Hùng.
Trong suốt nhiều năm tham gia bào chữa tại các phiên tòa hình sự, tôi thường xuyên nhận được những câu hỏi đầy lo lắng từ thân chủ hay người nhà của họ kiểu như: “Thưa luật sư, tôi có đoạn ghi âm này, chắc chắn là thắng rồi đúng không?” hay “Có người làm chứng thấy hết sự việc, sao người ta vẫn chưa thả con tôi ra?”.
Thực tế làm nghề cho tôi thấy một sự thật đôi khi khá “nghiệt ngã” đối với những người ngoại đạo: Trong một vụ án, không phải cứ cái gì bạn nghĩ là đúng, là thật thì đều được coi là chứng cứ. Và quan trọng hơn, ngay cả khi đã được coi là chứng cứ, thì không phải chứng cứ nào cũng có giá trị như nhau.
Hôm nay, bằng những trải nghiệm thực tế từ các phiên tòa, tôi muốn chia sẻ với các bạn góc nhìn chân thực nhất về cái gọi là “sức nặng” của chứng cứ dưới góc độ của một người làm nghề luật.
Chứng cứ không chỉ đơn thuần là “Sự thật”
Nhiều người vẫn nhầm tưởng chứng cứ là bất cứ cái gì phản ánh sự thật. Nhưng ở góc độ pháp lý, sự thật đó phải được “gói” trong một quy trình cực kỳ nghiêm ngặt. Tôi hay ví von rằng, sự thật giống như một nguyên liệu thô, còn chứng cứ là món ăn đã được chế biến đúng chuẩn. Nếu anh có nguyên liệu tươi ngon nhưng cách anh mang về không đúng quy định, hoặc anh lấy nó từ một nguồn không rõ ràng, thì món ăn đó không thể bày lên “bàn tiệc” pháp lý được.
Tôi từng gặp những trường hợp người nhà bị cáo mang đến một đoạn video quay lại cảnh xô xát, nhìn rất rõ mặt người. Họ đinh ninh đó là “vũ khí” tối thượng. Nhưng khi ra tòa, nếu đoạn video đó không chứng minh được nguồn gốc, bị cắt ghép hoặc thu thập bằng những cách thức trái luật, thì giá trị của nó đôi khi chỉ bằng con số không.
Một điểm tiến bộ mà tôi rất tâm đắc trong quy định hiện nay chính là việc mở rộng quyền cho Luật sư chúng tôi và ngay cả người bị buộc tội được tham gia vào việc kiểm tra, đánh giá chứng cứ. Trước đây, việc này gần như là “độc quyền” của các cơ quan tố tụng. Giờ đây, tiếng nói của Luật sư về việc một tài liệu có xứng đáng là chứng cứ hay không đã có trọng lượng hơn rất nhiều.
“Sức nặng” khác biệt giữa các nguồn chứng cứ
Để các bạn dễ hình dung, tôi thường chia các loại chứng cứ ra thành những nhóm có đặc điểm và “độ tin cậy” rất khác nhau dựa trên kinh nghiệm thực tế tại tòa.
Vật chứng – Những “nhân chứng câm” thép
Vật chứng là những gì cụ thể, cầm nắm được: con dao, chiếc xe, số tiền, hay những dấu vết để lại hiện trường. Tôi gọi đây là những “nhân chứng câm” nhưng lại có sức mạnh khủng khiếp. Tại sao? Vì vật chứng mang tính khách quan, nó không biết nói dối và không bị chi phối bởi cảm xúc hay sự sợ hãi.
Một vết máu tại hiện trường hay một dấu vân tay trên hung khí có giá trị chứng minh cao hơn gấp nhiều lần lời khai của một người làm chứng có trí nhớ kém. Khi vật chứng đã được thu thập đúng quy định, nó trở thành một cái mỏ neo vững chắc để xác định sự thật.
Lời khai – Nguồn chứng cứ “mong manh” nhất
Đây chính là nơi mà các Luật sư như tôi phải làm việc nhiều nhất. Lời khai của bị can, bị cáo, người bị hại hay người làm chứng… đều xuất phát từ tư duy con người. Mà con người thì có thể quên, có thể sợ hãi, có thể bị mua chuộc hoặc thậm chí là cố tình dàn dựng.
Các bạn đừng ngạc nhiên khi thấy tại tòa, một người làm chứng hôm trước khai một kiểu, hôm sau ra tòa lại khai kiểu khác. Tâm lý con người cực kỳ phức tạp. Vì vậy, trong nghề luật, chúng tôi luôn nhìn nhận lời khai với một thái độ thận trọng. Lời khai chỉ thực sự có giá trị khi nó khớp nối được với các chứng cứ khách quan khác. Nếu chỉ dựa duy nhất vào lời khai để kết tội hay gỡ tội, đó luôn là một canh bạc mạo hiểm.
Dữ liệu điện tử – “Kẻ chỉ điểm” thời đại số
Trong vài năm trở lại đây, dữ liệu điện tử như tin nhắn Zalo, email, lịch sử vị trí trên điện thoại hay các file ghi âm, ghi hình đã trở thành những nguồn chứng cứ cực kỳ quan trọng.
Tôi từng tham gia một vụ án kinh tế mà ban đầu thân chủ tôi bị dồn vào thế bí do các biên bản ký kết đều bất lợi. Tuy nhiên, chính những dòng tin nhắn trao đổi qua lại về thỏa thuận thực tế trên điện thoại đã cứu nguy cho họ. Dữ liệu điện tử mang tính chính xác cao vì nó lưu lại dấu vết thời gian thực, rất khó để chối cãi nếu chúng ta biết cách khai thác và bảo vệ nguồn dữ liệu này đúng cách.
Kết luận giám định – Tiếng nói của khoa học
Khi các bên cãi nhau về việc chữ ký này có phải của ông A không, hay vết thương này do vật gì gây ra, thì lúc đó khoa học lên tiếng. Kết luận giám định hoặc định giá tài sản là những văn bản mang tính chuyên môn sâu.
Giá trị của nó nằm ở tính khách quan và khoa học. Tuy nhiên, là một luật sư, tôi cũng thường xuyên phải soi xét rất kỹ những kết luận này. Bởi lẽ, người giám định cũng là con người, và đôi khi các phương pháp giám định cũng có những sai số hoặc hạn chế nhất định.
Tại sao không phải cái gì cũng được dùng làm căn cứ?
Có một nguyên tắc sắt đá trong tố tụng: Những gì có thật nhưng không được thu thập theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật thì không có giá trị pháp lý. Điều này nghe có vẻ cứng nhắc, nhưng nó là tấm khiên bảo vệ công lý.
Hãy tưởng tượng, nếu công an có thể tự ý đột nhập nhà dân mà không có lệnh để lấy một tài liệu, rồi dùng cái đó làm chứng cứ buộc tội, thì quyền con người sẽ bị xâm phạm nghiêm trọng. Vì vậy, đôi khi chúng tôi đấu tranh để loại bỏ một chứng cứ không phải vì nó không đúng sự thật, mà vì cách thức tạo ra nó là sai trái. Một “cái cây độc” thì không thể cho ra “quả ngọt”.
Ngoài ra, các biên bản trong quá trình điều tra, xét xử cũng là một nguồn chứng cứ quan trọng. Nó ghi lại toàn bộ diễn biến của vụ án. Nhiều khi, chỉ cần một lỗi sai trong biên bản khám xét hay biên bản lấy lời khai cũng có thể thay đổi hoàn toàn cục diện của một vụ án.
Kết quả từ phía nước ngoài và những tài liệu khác
Trong thời đại hội nhập, nhiều vụ án còn liên quan đến các yếu tố nước ngoài. Những kết quả ủy thác tư pháp từ quốc tế gửi về cũng được coi là chứng cứ nếu nó phù hợp với các tình tiết khác của vụ án. Điều này cho thấy mạng lưới thu thập chứng cứ ngày nay đã không còn biên giới.
Bên cạnh đó, các tài liệu do cá nhân, tổ chức cung cấp (không phải do cơ quan điều tra thu thập) cũng có giá trị tham khảo. Tuy nhiên, tôi lưu ý các bạn rằng, để những tài liệu này trở thành chứng cứ “thép” tại tòa, chúng cần được cơ quan chức năng thẩm định và “pháp lý hóa”. Nếu không, chúng chỉ dừng lại ở mức độ là thông tin để tham khảo.
Lời kết
Làm nghề luật, tôi rút ra một bài học xương máu: Đừng bao giờ tin tuyệt đối vào một nguồn chứng cứ duy nhất. Sự thật trong một vụ án giống như một bức tranh ghép hình (puzzle). Mỗi mẩu chứng cứ là một mảnh ghép. Có mảnh ghép rất to, rõ ràng (như vật chứng), có mảnh ghép lại mờ nhạt, méo mó (như lời khai của người có tư thù). Nhiệm vụ của Luật sư và các cơ quan tố tụng là phải nhặt nhạnh, sàng lọc và ghép chúng lại với nhau một cách logic nhất.
Khi bạn rơi vào một rắc rối pháp lý, điều quan trọng nhất không phải là bạn có bao nhiêu tài liệu, mà là bạn hiểu được giá trị thực sự của từng tài liệu đó đến đâu. Không phải cứ nói nhiều, viết nhiều là thắng, mà là phải đưa ra được những chứng cứ “nặng đô”, hợp pháp và không thể chối cãi.
Hy vọng những chia sẻ đời thường này giúp các bạn có cái nhìn đa chiều hơn về thế giới của chứng cứ và pháp đình. Công lý không chỉ dựa trên lòng tin, mà phải dựa trên những chứng cứ thép đã được gọt giũa qua lăng kính của pháp luật.
Luật sư Hùng
