Trong một buổi làm việc cách đây không lâu, tôi nhận được cuộc gọi từ một khách hàng với giọng khá lo lắng: “Luật sư ơi, tôi chỉ là người làm chứng thôi, nhưng Tòa gọi tôi lên, vậy tôi có phải là đương sự không?” Đây không phải là lần đầu tôi gặp câu hỏi này. Dựa trên kinh nghiệm tham gia nhiều vụ án dân sự trong hơn 15 năm hành nghề, tôi nhận thấy việc nhầm lẫn giữa người làm chứng và đương sự là rất phổ biến, và đôi khi chính sự nhầm lẫn đó lại khiến một người vô tình đặt mình vào thế bất lợi khi tham gia tố tụng.
Bài viết này giống như một “ghi chép nghề nghiệp”, nơi tôi chia sẻ lại cách hiểu đúng theo Điều 77 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và trải nghiệm thực tế trong quá trình hành nghề.
Người làm chứng có phải là đương sự không? Góc nhìn từ thực tiễn hành nghề
Tôi vẫn thường nói với khách hàng của mình rằng, nếu bạn chỉ được Tòa án triệu tập với tư cách người làm chứng, thì bạn không phải là đương sự. Điều 77 Bộ luật Tố tụng dân sự quy định rất rõ: người làm chứng là người biết các tình tiết liên quan đến vụ việc và được Tòa án triệu tập để cung cấp thông tin. Họ không phải là người khởi kiện, không bị kiện, và cũng không phải là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến tranh chấp.
Trong nhiều vụ việc tôi từng tham gia, có những người khi nhận giấy triệu tập đã hoang mang, thậm chí tìm cách né tránh vì nghĩ rằng mình “bị lôi vào kiện tụng”. Nhưng thực tế, nếu hiểu đúng bản chất pháp lý, người làm chứng chỉ đóng vai trò hỗ trợ Tòa án làm rõ sự thật, chứ không phải là người “đứng trong cuộc tranh chấp”.
Dựa trên kinh nghiệm thực tế của tôi, điều quan trọng nhất là người làm chứng cần giữ được sự khách quan. Ngay khi họ bắt đầu suy nghĩ theo hướng “giúp một bên thắng kiện”, thì lời khai của họ rất dễ bị Tòa án đánh giá thiếu tin cậy.
Ai là đương sự trong vụ án dân sự? Những điều tôi thường phải giải thích
Trong quá trình tư vấn, tôi thường phải dành khá nhiều thời gian để giải thích ai là đương sự trong vụ án dân sự. Đương sự bao gồm nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Điểm chung của họ là quyền lợi của họ sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp bởi bản án.
Tôi nhớ có một vụ tranh chấp hợp đồng, một người ban đầu được phía khách hàng của tôi mời làm chứng. Tuy nhiên, khi rà soát lại hồ sơ, tôi phát hiện người này thực chất có liên quan đến dòng tiền trong giao dịch. Nếu để họ tham gia với tư cách người làm chứng, sẽ tiềm ẩn rủi ro lớn. Sau đó, chúng tôi đề nghị Tòa án xác định lại tư cách tố tụng của họ là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Quyết định này đã thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận vụ án.
Từ kinh nghiệm đó, tôi luôn nhấn mạnh rằng việc xác định đúng tư cách tố tụng dân sự không chỉ là vấn đề lý thuyết mà còn là yếu tố chiến lược trong tranh tụng.
Phân biệt người làm chứng và đương sự qua những tình huống thực tế
Khi đứng trong phòng xử án, tôi nhìn thấy sự khác biệt rất rõ
Tại phiên tòa, sự khác biệt giữa người làm chứng và đương sự thể hiện rất rõ. Đương sự là người tranh luận, đưa ra quan điểm, bảo vệ quyền lợi của mình. Họ có thể đối chất, phản bác và đề nghị Tòa án chấp nhận yêu cầu của mình.
Trong khi đó, người làm chứng thường chỉ xuất hiện khi được gọi vào để trả lời câu hỏi. Sau khi hoàn thành phần khai báo, họ có thể rời khỏi phòng xử án. Họ không tham gia tranh luận, cũng không có quyền đưa ra yêu cầu độc lập.
Dựa trên kinh nghiệm tham gia nhiều vụ án dân sự, tôi nhận thấy những người làm chứng càng giữ được sự giản dị, trung thực trong lời khai thì càng có giá trị. Ngược lại, những lời khai mang tính suy đoán hoặc thiên vị thường bị Hội đồng xét xử đặt nghi vấn.
Sự khác biệt về lợi ích – điều mà nhiều người vô tình bỏ qua
Một trong những điểm khác biệt quan trọng nhưng ít được chú ý là lợi ích. Đương sự luôn có mục tiêu rõ ràng: thắng kiện hoặc giảm thiểu thiệt hại. Chính vì vậy, lời khai của họ thường gắn với lợi ích cá nhân.
Người làm chứng thì khác. Về nguyên tắc, họ không có quyền lợi hay nghĩa vụ trực tiếp liên quan đến tranh chấp. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều người làm chứng lại có mối quan hệ quen biết với một bên, dẫn đến việc lời khai bị “nghiêng” về phía đó.
Tôi từng gặp một vụ việc mà nhân chứng là người thân của nguyên đơn. Dù lời khai có vẻ hợp lý, nhưng do thiếu tính khách quan, Hội đồng xét xử đã không đánh giá cao. Đây là một ví dụ điển hình cho thấy việc lựa chọn người làm chứng cần được cân nhắc rất kỹ.
Người làm chứng có thể trở thành đương sự không? Một kinh nghiệm đáng nhớ
Có một vụ án mà tôi vẫn nhớ rất rõ. Ban đầu, một cá nhân được xác định là người làm chứng vì họ có mặt tại thời điểm xảy ra giao dịch. Tuy nhiên, trong quá trình làm việc, chúng tôi phát hiện người này thực chất có quyền lợi liên quan đến tài sản tranh chấp.
Khi đề nghị Tòa án xem xét lại, tư cách của người này đã được chuyển từ người làm chứng sang người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Sự thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến cách họ tham gia tố tụng mà còn tác động trực tiếp đến kết quả vụ án.
Từ kinh nghiệm đó, tôi rút ra rằng một người không thể đồng thời vừa là người làm chứng vừa là đương sự trong cùng một vụ án. Nếu có quyền lợi liên quan, họ phải được xác định là đương sự.
Vì sao cần hiểu đúng tư cách tố tụng dân sự?
Trong hành nghề, tôi nhận thấy nhiều rủi ro pháp lý không đến từ quy định pháp luật mà đến từ việc hiểu sai vai trò của mình. Khi một người làm chứng nghĩ rằng mình là “người trong cuộc”, họ có thể đưa ra những lời khai vượt quá phạm vi hiểu biết, thậm chí suy đoán.
Ngược lại, khi một đương sự không nhận thức được vai trò của mình, họ có thể không chuẩn bị đầy đủ chứng cứ hoặc không tận dụng quyền tranh tụng.
Dựa trên kinh nghiệm thực tế của tôi, việc hiểu đúng tư cách tố tụng dân sự giúp mỗi người tham gia vụ án biết mình cần làm gì, nói gì và dừng lại ở đâu. Đây là yếu tố tưởng chừng đơn giản nhưng lại có ảnh hưởng rất lớn đến kết quả cuối cùng.
Kết luận từ góc nhìn của một luật sư
Sau nhiều năm tham gia giải quyết các vụ án dân sự, tôi luôn giữ một nguyên tắc: xác định đúng vai trò của từng chủ thể ngay từ đầu. Trả lời cho câu hỏi “người làm chứng có phải là đương sự không”, câu trả lời luôn là không.
Người làm chứng là người giúp Tòa án “nhìn thấy” sự thật, còn đương sự là người “nhận” kết quả của bản án. Hiểu rõ sự khác biệt này không chỉ giúp bạn tham gia tố tụng đúng cách mà còn giúp tránh những sai lầm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của chính mình.
