Chào các bạn, tôi là Luật sư Hùng.
Trong suốt nhiều năm lăn lộn với nghề, đứng giữa lằn ranh của lý và tình tại các phiên tòa, tôi nhận ra một điều vừa đáng mừng vừa đáng lo. Đáng mừng là người dân mình ngày càng có ý thức bảo vệ quyền lợi pháp lý. Nhưng đáng lo ở chỗ, rất nhiều người vẫn đang hiểu sai một cách tai hại về cái gọi là “chứng cứ”.
Nhiều thân chủ đến gặp tôi, tay cầm một xấp tài liệu rồi dõng dạc: “Luật sư yên tâm, tôi có đầy đủ chứng cứ thắng kiện rồi!”. Nhưng khi tôi xem qua, thú thực là tôi chỉ biết thở dài. Có những thứ họ coi là “báu vật” thì tòa lại gạt sang một bên, còn những thứ họ bỏ qua thì lại chính là chìa khóa mở nút thắt vụ án.
Hôm nay, gác lại những xấp hồ sơ dày cộp, tôi muốn ngồi lại đây để chia sẻ với các bạn những kinh nghiệm thực tế về chứng cứ, bằng thứ ngôn ngữ bình dân nhất, để chúng ta không còn phải trả giá đắt chỉ vì sự hiểu lầm.
Hiểu lầm thứ nhất: “Cái gì có thật thì đều là chứng cứ”
Đây là sai lầm phổ biến nhất mà tôi gặp. Mọi người thường nghĩ đơn giản: “Tôi nói thật, việc đó có thật, ảnh chụp đây là thật, vậy nó phải là chứng cứ chứ!”.
Nhưng trong nghề luật chúng tôi, “thật” thôi là chưa đủ. Để một thứ được coi là chứng cứ, nó phải hội tụ đủ 3 yếu tố: Khách quan (có thật), Liên quan (phải dính dáng đến vụ án) và quan trọng nhất là Hợp pháp (phải được thu thập đúng luật).
Tôi ví dụ thế này cho dễ hiểu: Bạn nghi ngờ người khác ngoại tình hoặc lừa đảo, bạn bí mật đặt máy ghi âm, quay lén trong nhà người ta khi chưa được phép. Đoạn băng đó có “thật” không? Có. Có “liên quan” không? Có. Nhưng nó có thể bị tòa bác bỏ vì vi phạm quyền đời tư, không được thu thập theo trình tự pháp luật. Khi đó, nó không có giá trị pháp lý và không được dùng để giải quyết vụ án. Đau lòng không? Có thật mà không được dùng, đó chính là cái nghiệt của luật chơi tố tụng.
Hiểu lầm thứ hai: “Chỉ có công an, tòa án mới được quyền xác định chứng cứ”
Trước đây đúng là vậy, nhưng bây giờ luật “mở” hơn nhiều rồi. Đây là một bước tiến mà tôi rất tâm đắc.
Nhiều người đi kiện hay bị can, bị cáo thường có tâm lý phó mặc: “Thôi thì các ông ấy thu thập gì mình chịu nấy”. Sai lầm nhé! Hiện nay, bạn – với tư cách là người bị hại, người bị buộc tội hay người liên quan – hoàn toàn có quyền trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu. Thậm chí, Luật sư chúng tôi cũng có quyền kiểm tra, đánh giá và yêu cầu cơ quan chức năng kiểm tra lại những chứng cứ đó.
Đừng ngồi yên đợi “sự thật” được mang đến. Bạn phải là người chủ động bảo vệ chính mình bằng cách phối hợp với Luật sư để đưa ra những phản biện sắc bén về các tài liệu đang có trong hồ sơ.
Hiểu lầm thứ ba: “Lời khai là bằng chứng thép”
Trong các vụ án, lời khai là nguồn chứng cứ cực kỳ quan trọng, nhưng nó cũng là thứ “dễ bay hơi” nhất.
Vật chứng như con dao, cái xe hay dữ liệu điện tử là vật chất, nó nằm im và không biết nói dối. Nhưng lời khai thì khác, nó hình thành từ tư duy và cảm xúc của con người. Hôm nay họ khai thế này, ngày mai họ “nhớ ra” thế khác, hoặc vì nể sợ, vì thù ghét mà họ nói sai đi một chút.
Tôi đã từng gặp những vụ án mà tại phiên tòa, nhân chứng phản cung hoàn toàn so với lúc ở cơ quan điều tra. Lúc đó, nếu vụ án chỉ dựa vào mỗi lời khai mà không có vật chứng hay dữ liệu khác bổ trợ, thì mọi chuyện sẽ trở nên cực kỳ rắc rối. Vậy nên, đừng bao giờ tự tin rằng: “Có người làm chứng cho tôi là tôi thắng chắc”. Hãy nhớ, lời khai cần phải được kiểm chứng bằng một hệ thống các chứng cứ khác nữa.
Hiểu lầm thứ tư: “Tin nhắn, ghi âm không có giá trị tại tòa”
Thời đại 4.0 rồi, nếu ai còn nghĩ tin nhắn Zalo, Facebook hay file ghi âm không dùng được thì nên cập nhật ngay.
Luật hiện nay đã bổ sung “Dữ liệu điện tử” là một nguồn chứng cứ quan trọng. Những ký hiệu, chữ viết, âm thanh lưu trong điện thoại, thẻ nhớ hay trên mạng hoàn toàn có thể giúp vạch trần tội phạm hoặc minh oan cho người vô tội.
Tuy nhiên, “cạm bẫy” ở đây là dữ liệu điện tử rất dễ bị chỉnh sửa, cắt ghép. Nếu bạn có một đoạn ghi âm quan trọng, đừng vội vã chuyển đổi định dạng hay xóa mất bản gốc. Hãy giữ nguyên thiết bị, vì quá trình giám định sẽ cần xác định tính nguyên bản của dữ liệu đó.
Hiểu lầm thứ năm: “Biên bản của cơ quan chức năng luôn đúng”
Biên bản khám nghiệm hiện trường, biên bản bắt người hay biên bản phiên tòa là những tài liệu phản ánh quá trình tố tụng. Chúng có giá trị rất cao vì ghi lại những gì diễn ra trực tiếp.
Nhưng (lại một chữ “nhưng” quan trọng), con người thì vẫn có lúc sai sót. Đã có trường hợp biên bản ghi sai tên, sai thời điểm hoặc thiếu chữ ký của người chứng kiến. Những sai sót về mặt “hình thức” này có thể khiến cả một chuỗi chứng cứ phía sau bị vô hiệu. Với tư cách là Luật sư, việc đầu tiên tôi làm luôn là soi thật kỹ các biên bản này để xem quy trình có “sạch” hay không. Các bạn khi ký vào bất kỳ biên bản nào, hãy đọc thật kỹ từng chữ, đừng ký vì nể, cũng đừng ký vì sợ.
Hiểu lầm thứ sáu: “Chứng cứ cứ đưa lên là được chấp nhận”
Nhiều người mang đến cho tôi những món đồ, những lá thư mà họ tự thu thập được từ bạn bè, hàng xóm. Họ nghĩ rằng cứ nộp cho tòa là xong.
Thực tế, các tài liệu, đồ vật do cá nhân, tổ chức cung cấp thường gặp vấn đề về “tính hợp pháp”. Để chúng trở thành chứng cứ pháp lý, cơ quan tiến hành tố tụng phải thực hiện các thủ tục “chuyển hóa” như lập biên bản thu giữ, niêm phong, giám định… Nếu không qua cái “phễu” lọc này, những thứ bạn có chỉ đơn thuần là tài liệu tham khảo, không có sức nặng để định đoạt vụ án.
Góc nhìn thực tế: Làm sao để bảo vệ mình?
Qua quá trình làm nghề, tôi muốn nhắn nhủ các bạn vài điều rút ruột rút gan thế này:
- Lưu trữ mọi thứ có thể: Khi có tranh chấp hoặc sự việc xảy ra, hãy giữ lại tất cả: hóa đơn, tin nhắn, ảnh chụp, hợp đồng. Đừng nghĩ nó vụn vặt, có khi chính cái biên lai chuyển tiền rách nát lại cứu được bạn đấy.
- Tìm đến sự chuyên nghiệp sớm: Đừng đợi đến khi bị triệu tập hay khi ra tòa mới cuống cuồng tìm Luật sư. Việc thu thập chứng cứ cần được thực hiện ngay từ đầu để đảm bảo tính “Hợp pháp” mà tôi đã nói ở trên.
- Thượng tôn sự thật: Đừng bao giờ nghĩ đến chuyện làm giả chứng cứ. Trong tố tụng, một lời nói dối bị phát hiện sẽ kéo theo sự sụp đổ của toàn bộ hệ thống lập luận của bạn. Các chuyên gia giám định và những Luật sư dày dạn kinh nghiệm có đôi mắt rất tinh tường đấy.
Chứng cứ giống như những mảnh ghép của một bức tranh. Nhiệm vụ của Luật sư chúng tôi là giúp bạn tìm đủ các mảnh ghép và đặt chúng vào đúng vị trí để hiện ra bức tranh sự thật. Hy vọng những chia sẻ này của tôi giúp các bạn có cái nhìn thực tế và tỉnh táo hơn khi đối diện với các vấn đề pháp lý.
Luật pháp không chỉ là những điều khoản khô khan, nó là cuộc sống, là sự công bằng được bảo vệ bằng những chứng cứ thép. Chúc các bạn luôn bình an và sáng suốt!
Luật sư Hùng.
