Trong suốt quãng đời hành nghề luật sư, tôi đã chứng kiến đủ mọi cung bậc cảm xúc khi một lá đơn tố giác được gửi đi. Nhiều người khi đứng ở vị thế người bị hại thường mang tâm lý nóng lòng, muốn cơ quan chức năng phải lập tức ập đến bắt bớ đối phương ngay tức khắc để đòi lại công bằng cho mình. Ngược lại, những người đang nằm trong “tầm ngắm” của đơn tố cáo lại sống trong trạng thái lo âu cực độ, mỗi tiếng còi xe ngang qua nhà hay một số điện thoại lạ gọi đến cũng đủ khiến họ giật mình thon thót vì nghĩ rằng Công an đến đọc lệnh khởi tố.
Tuy nhiên, từ kinh nghiệm thực tế điều hành các vụ án hình sự phức tạp, tôi có thể khẳng định với bạn một sự thật hiển nhiên rằng: Quá trình đi từ một lá đơn tố giác nằm trên bàn làm việc của điều tra viên đến khi có được một Quyết định khởi tố vụ án hình sự chính thức thường là một cuộc đấu trí đầy cam go về mặt chứng cứ, diễn ra trong một khoảng thời gian không hề ngắn. Pháp luật hiện hành đã quy định những mốc thời gian rất cụ thể và chặt chẽ nhằm đảm bảo mục tiêu kép: Không bỏ lọt tội phạm nguy hiểm nhưng cũng tuyệt đối không làm oan sai cho người vô tội.
Thời hạn vàng: 20 ngày và những lần gia hạn hợp pháp
Rất nhiều khách hàng tìm đến văn phòng tôi và hỏi với vẻ đầy sốt ruột: “Luật sư ơi, tôi gửi đơn đã cả tuần nay rồi sao vẫn chưa thấy động tĩnh gì, cơ quan Công an chưa khởi tố hay sao?”. Bạn cần phải thấu hiểu một thực tế pháp lý rằng, theo quy định tại Điều 147 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, quy trình kiểm tra và xác minh một tin báo tố giác không bao giờ có thể diễn ra “trong một sớm một chiều” theo ý muốn chủ quan của chúng ta được.
Thời hạn kiểm tra và xác minh thông thường
Trong vòng 20 ngày kể từ ngày chính thức nhận được đơn tố giác, tin báo về tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố từ các cơ quan tổ chức, Cơ quan điều tra có trách nhiệm phải tiến hành các hoạt động kiểm tra, xác minh sơ bộ các tình tiết cốt lõi. Sau thời hạn này, họ bắt buộc phải ra một trong các quyết định pháp lý then chốt: Quyết định khởi tố vụ án, Quyết định không khởi tố vụ án, hoặc tạm đình chỉ việc giải quyết nguồn tin để chờ đợi thêm các dữ liệu quan trọng khác.
Thời hạn gia hạn đối với những vụ việc có tính chất phức tạp
Nếu vụ việc bị tố cáo chứa đựng nhiều tình tiết lắt léo, mâu thuẫn hoặc đòi hỏi phải tiến hành kiểm tra, xác minh tại nhiều địa điểm, nhiều vùng miền khác nhau, thời hạn này có thể được kéo dài thêm nhưng tổng cộng không được quá 02 tháng.
Thậm chí, trong những trường hợp đặc biệt cần thiết theo đòi hỏi của hồ sơ vụ việc, Viện kiểm sát có thẩm quyền gia hạn thêm một lần nữa nhưng tổng thời gian gia hạn cũng không được vượt quá 02 tháng. Như vậy, nếu tính tổng cộng các mốc thời gian, thời gian tối đa để cơ quan chức năng có thể “ngâm cứu”, thẩm định và sàng lọc một lá đơn tố giác trước khi đưa ra quyết định có khởi tố hay không có thể kéo dài lên đến con số 04 tháng. Đây là khoảng thời gian cần thiết để đảm bảo sự thật khách quan được phơi bày một cách trọn vẹn nhất.
Tại sao quy trình tố tụng này lại cần nhiều thời gian đến vậy?
Không ít người dân thường nảy sinh tâm lý cho rằng cơ quan chức năng làm việc chậm trễ, trì trệ hoặc thiếu trách nhiệm. Nhưng thực tế, từ góc nhìn của người trong nghề, để có thể đặt bút ký vào một bản Quyết định khởi tố vụ án theo đúng quy định tại Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, các điều tra viên phải thực hiện một khối lượng công việc khổng lồ, tỉ mỉ mà người ngoài cuộc khó lòng hình dung được hết.
Công tác thu thập và giám định chứng cứ chuyên môn
Nếu vụ án bị tố cáo có liên quan đến các hành vi gây thương tích, cơ quan điều tra bắt buộc phải chờ đợi kết luận giám định pháp y về tỷ lệ tổn hại sức khỏe của bị hại. Còn nếu đó là một vụ án kinh tế, chức vụ phức tạp, họ phải chờ đợi kết luận từ hội đồng định giá tài sản hoặc các kết quả giám định tài chính, thuế vụ, chữ ký từ các cơ quan chuyên ngành. Những quy trình mang tính kỹ thuật cao này thường tiêu tốn từ vài tuần cho đến hàng tháng trời mới có kết quả chính xác để làm căn cứ định tội.
Quá trình xác minh lời khai và đối soát thực tế
Điều tra viên lão luyện không bao giờ chỉ nghe và tin vào những gì người tố cáo trình bày một chiều. Họ phải trực tiếp lên đường đi xác minh thực tế tại từng địa điểm có liên quan, gặp gỡ lấy lời khai nhân chứng, trích xuất dữ liệu camera và đối soát cực kỳ kỹ lưỡng với lời khai của chính người bị tố giác. Chỉ khi nào tất cả các “mảnh ghép” chứng cứ này hoàn toàn khớp nhau và làm lộ diện rõ nét “dấu hiệu tội phạm”, thì việc ban hành lệnh khởi tố mới chính thức được diễn ra một cách hợp pháp.
Khi nào thì quy trình tố tụng này sẽ diễn ra “thần tốc”?
Tất nhiên, luật pháp luôn có chỗ cho những tình huống khẩn cấp. Vẫn tồn tại những trường hợp đặc biệt mà từ lúc tố giác đến khi khởi tố chỉ mất vài ngày, thậm chí là vài giờ đồng hồ. Đó thường rơi vào các kịch bản điển hình sau:
- Phạm tội quả tang: Đây là trường hợp người phạm tội bị bắt giữ ngay khi đang thực hiện hành vi hoặc ngay sau khi vừa thực hiện xong hành vi phạm tội, chứng cứ đã rành rành không thể chối cãi.
- Người phạm tội chủ động tự thú hoặc đầu thú: Khi các tình tiết vi phạm đã quá rõ ràng và chính người trong cuộc tự nguyện thừa nhận toàn bộ hành vi sai trái của mình trước cơ quan chức năng để nhận sự khoan hồng.
- Các vụ án đặc biệt nghiêm trọng: Đây là những vụ việc xâm phạm nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe con người hoặc an ninh quốc gia, nơi mà chứng cứ hiện hữu ngay tức thì và đòi hỏi phải khởi tố ngay để ngăn chặn những hậu quả thảm khốc lây lan.
Bạn nên làm gì để bảo vệ mình trong khoảng thời gian “chờ đợi” này?
Dù bạn đang đứng ở vị thế là người đi tố cáo hay là người bị tố cáo, tôi muốn bạn ghi nhớ rằng: Thời gian xác minh tin báo chính là “giai đoạn vàng” quyết định đến toàn bộ số phận của vụ án sau này.
- Đối với người bị tố giác: Đây tuyệt đối không phải là lúc để bạn ngồi yên chờ đợi sự may rủi của số phận hay phó mặc cho thời gian. Đây chính là thời điểm quan trọng để bạn cùng Luật sư rà soát lại toàn bộ hồ sơ, đưa ra các chứng cứ ngoại phạm đanh thép hoặc chứng minh rằng hành vi của mình hoàn toàn không cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015. Một sự chuẩn bị pháp lý bài bản và chủ động ở giai đoạn này có thể giúp bạn chặn đứng một quyết định khởi tố oan sai ngay từ khi nó còn “nằm trên giấy”.
- Đối với người đi tố giác: Bạn cần phải phối hợp chặt chẽ, cung cấp đầy đủ và trung thực mọi tài liệu, bằng chứng mình đang nắm giữ cho cơ quan điều tra. Sự minh bạch và hợp tác tích cực của bạn sẽ giúp quy trình điều tra diễn ra đúng hướng, nhanh chóng và đảm bảo công lý được thực thi một cách công bằng nhất.
Kết luận: Tốc độ không bao giờ quan trọng bằng sự chính xác tuyệt đối
Pháp luật hình sự vốn dĩ cực kỳ nghiêm minh và không bao giờ cho phép sự vội vàng, cẩu thả. Một quyết định khởi tố sai lầm, vội vã có thể ngay lập tức phá hủy cả một cuộc đời con người, một doanh nghiệp. Ngược lại, một sự chậm trễ thiếu căn cứ cũng có thể làm mất đi những cơ hội sống còn để thu thập các chứng cứ quan trọng của vụ án.
Quá trình từ lúc tố giác đến khi khởi tố có diễn ra nhanh hay không phụ thuộc hoàn toàn vào độ phức tạp của từng bộ hồ sơ và sự chủ động của những người trong cuộc. Hãy luôn trang bị cho mình kiến thức luật pháp để biết rõ mình đang đứng ở vị trí nào trong dòng thời gian tố tụng, từ đó có được những bước đi vững chắc, đúng đắn và an toàn nhất cho bản thân.
