“Tôi không biết việc đó là phạm pháp.”
“Tôi chỉ làm theo người khác thôi.”
“Tôi nghĩ chuyện này bình thường mà.”
Đây là những câu nói tôi nghe rất nhiều khi tiếp xúc với những người vừa vướng vào một vụ án. Điểm chung là: họ đều không nghĩ mình đang phạm tội — ít nhất là cho đến khi bị bắt.
Một thực tế đáng chú ý: người phạm tội không phải lúc nào cũng “cố ý”
Khi nhắc đến tội phạm, nhiều người hình dung đến những hành vi có chủ đích rõ ràng, tính toán từ trước.
Nhưng trong thực tế, không ít trường hợp lại rơi vào dạng:
- Không ý thức đầy đủ về hành vi
- Đánh giá sai mức độ nguy hiểm
- Hoặc đơn giản là “không nghĩ sẽ đến mức đó”
Đây cũng là lý do vì sao cụm từ “không biết có phạm tội không” xuất hiện rất nhiều sau khi sự việc đã xảy ra.
Những hành vi dễ bị xem nhẹ
Trong quá trình làm việc, tôi nhận thấy có một số nhóm hành vi rất dễ bị đánh giá thấp, dù thực tế lại tiềm ẩn rủi ro pháp lý:
1. Hành vi liên quan đến tài sản
- Giữ tài sản của người khác “tạm thời”
- Nhận tiền rồi chậm trả
- Mượn nhưng sử dụng sai mục đích
Nhiều người cho rằng đây chỉ là vấn đề dân sự, nhưng trong một số trường hợp, có thể phát sinh yếu tố hành vi nào dễ bị truy cứu hình sự.
2. Hành vi mang tính bộc phát
- Xô xát, đánh nhau
- Gây thương tích trong lúc nóng giận
- Phản ứng thiếu kiểm soát
Khi đó, người trong cuộc thường không nghĩ mình đang thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội.
3. Hành vi “theo số đông”
- Tham gia đánh bạc
- Góp phần vào hành vi vi phạm của người khác
- Làm theo lời rủ rê
Suy nghĩ phổ biến là: “ai cũng làm, chắc không sao”.
Vô ý hay cố ý: ranh giới không rõ như nhiều người nghĩ
Một trong những nhầm lẫn lớn là cho rằng:
- Chỉ khi cố ý mới bị xử lý
- Còn vô ý thì không sao
Nhưng thực tế, vô ý phạm tội vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, tùy vào tính chất và mức độ của hành vi.
Pháp luật không chỉ xem xét “bạn có muốn hay không”, mà còn xem xét:
- Bạn có nhận thức được hậu quả không
- Bạn có thể tránh được hành vi đó không
- Bạn có cẩn trọng cần thiết hay chưa
Sai lầm lớn nhất: đánh giá theo cảm giác
Điều tôi nhận thấy là, rất nhiều người:
- Không dựa vào quy định pháp luật
- Mà dựa vào suy nghĩ cá nhân
- Hoặc kinh nghiệm truyền miệng
Ví dụ:
- “Chuyện này nhỏ thôi”
- “Làm vậy ai mà bị bắt”
- “Tôi không cố ý nên chắc không sao”
Nhưng pháp luật không vận hành theo cảm giác.
Và khi sự việc đã xảy ra, câu hỏi “các tội thường gặp” không còn là kiến thức, mà trở thành thực tế.
Vì sao chỉ đến khi bị bắt mới “nhận ra”?
Có một điểm chung ở nhiều trường hợp:
- Hành vi diễn ra trong thời gian dài
- Không bị phát hiện ngay
- Không có hậu quả rõ ràng ban đầu
Điều đó tạo ra một cảm giác “an toàn giả”.
Đến khi bị phát hiện:
- Người trong cuộc bất ngờ
- Không kịp chuẩn bị
- Không hiểu rõ tình huống pháp lý của mình
Điều gì cần thay đổi?
Không phải ai cũng cần trở thành người am hiểu pháp luật sâu.
Nhưng tối thiểu, mỗi người cần:
- Nhận thức được ranh giới cơ bản của hành vi
- Hiểu rằng không phải “không biết” là được miễn trách nhiệm
- Cẩn trọng hơn trong các hành vi liên quan đến tài sản và người khác
Bài học rút ra
- Đừng đánh giá hành vi theo cảm tính
- Hiểu rằng nhiều hành vi “bình thường” vẫn có thể vi phạm pháp luật
- Nhận thức sớm sẽ giúp tránh rủi ro lớn
Trong nhiều trường hợp, việc “không nghĩ mình phạm tội” không làm giảm trách nhiệm pháp lý.
Góc nhìn của Luật sư Nguyễn Hùng
Tôi đã gặp rất nhiều người mà đến khi bị bắt, họ vẫn chưa hiểu rõ vì sao mình lại rơi vào tình huống đó.
Không phải vì họ cố tình vi phạm, mà vì họ không nhận ra ranh giới từ đầu.
Tôi thường nói với khách hàng của mình rằng:
“Pháp luật không xử lý suy nghĩ của bạn, mà xử lý hành vi của bạn. Và hành vi đó bắt đầu từ những điều bạn cho là bình thường nhất.”
Có những sai lầm không bắt đầu từ việc “làm sai”, mà bắt đầu từ việc không nhận ra đâu là đúng – sai.
Và khi nhận ra, thì đôi khi đã là quá muộn.
