Trong suy nghĩ của đại đa số người dân, việc khởi tố vụ án là nhiệm vụ độc quyền của cơ quan Công an. Tôi đã từng gặp những khách hàng rất tự tin khi nói rằng: “Tôi đã làm việc xong với bên Công an và họ quyết định không khởi tố, vậy là tôi hoàn toàn yên tâm rồi phải không Luật sư Hùng?”.
Câu trả lời của tôi khiến họ không khỏi giật mình: Chưa hẳn. Bởi theo quy định pháp luật, có một cơ quan quyền lực khác đứng sau giám sát và có quyền tự mình ra quyết định khởi tố nếu thấy cần thiết, đó chính là Viện kiểm sát. Từ kinh nghiệm thực tiễn của tôi – Luật sư Nguyễn Văn Hùng – đây là một “kịch bản” pháp lý dù ít gặp hơn nhưng lại mang tính quyết định và đầy bất ngờ.
Hiểu lầm phổ biến: Viện kiểm sát chỉ đi sau “phê chuẩn”
Nhiều người có cách hiểu chưa đầy đủ về vai trò của Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự. Họ thường mặc định rằng:
- Viện kiểm sát chỉ có nhiệm vụ kiểm tra xem Công an làm đúng hay sai.
- Nếu Công an không khởi tố thì Viện kiểm sát cũng không can thiệp.
- Chỉ có Cơ quan điều tra mới là đơn vị duy nhất có quyền đặt bút ký quyết định khởi tố ban đầu.
Thực tế, Viện kiểm sát không chỉ là đơn vị “gác cổng” mà còn là cơ quan nắm giữ quyền công tố. Trong những trường hợp đặc biệt, họ có quyền năng chủ động khởi tố mà không cần đợi đề nghị từ phía Cơ quan điều tra.
Khi nào Viện kiểm sát tự mình ra quyết định khởi tố?
Theo quy định tại Điều 153 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Viện kiểm sát có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự trong các trường hợp rất cụ thể mà không phải ai cũng biết:
Khi hủy bỏ quyết định không khởi tố vụ án của Cơ quan điều tra
Đây là trường hợp phổ biến nhất. Sau khi Cơ quan điều tra ra quyết định không khởi tố, hồ sơ sẽ được gửi sang Viện kiểm sát để kiểm sát. Nếu tôi (với tư cách Luật sư) đưa ra được các lập luận chứng minh việc không khởi tố là bỏ lọt tội phạm, Viện kiểm sát sẽ hủy bỏ quyết định đó và tự mình ra quyết định khởi tố vụ án.
Khi Hội đồng xét xử yêu cầu khởi tố tại phiên tòa
Có những vụ án, tại phiên tòa mới nảy sinh các tình tiết mới hoặc phát hiện hành vi phạm tội khác của bị cáo hoặc người khác. Nếu Hội đồng xét xử ra quyết định yêu cầu khởi tố, Viện kiểm sát sẽ xem xét và có quyền ra quyết định khởi tố ngay để đảm bảo vụ án được giải quyết triệt để.
Trường hợp Cơ quan điều tra có vi phạm pháp luật nghiêm trọng
Trong quá trình kiểm sát việc giải quyết tin báo, nếu Viện kiểm sát phát hiện có dấu hiệu tội phạm nhưng Cơ quan điều tra cố tình không khởi tố hoặc có sai phạm trong thu thập chứng cứ, Viện kiểm sát sẽ trực tiếp ra quyết định để bảo vệ tính thượng tôn của pháp luật.
Tại sao khởi tố từ Viện kiểm sát lại đáng lo ngại hơn?
Dưới góc nhìn của một luật sư bào chữa, tôi đánh giá việc bị khởi tố từ phía Viện kiểm sát mang lại áp lực rất lớn:
- Tính khẳng định cao: Một khi Viện kiểm sát – cơ quan giám sát luật pháp – đã tự mình khởi tố, điều đó đồng nghĩa với việc họ đã nắm trong tay những chứng cứ rất chắc chắn và có quan điểm pháp lý cực kỳ đanh thép.
- Khó xoay chuyển cục diện: Khi quyết định khởi tố đến từ cơ quan giữ quyền công tố, việc tranh tụng để bác bỏ các căn cứ khởi tố ở giai đoạn sau sẽ trở nên cam go hơn rất nhiều so với các vụ án thông thường.
Khi nào cần đặc biệt cẩn trọng và hành động ngay?
Bạn và gia đình cần có sự hỗ trợ của Luật sư ngay nếu:
- Cơ quan điều tra đã bác đơn tố cáo của bạn, và bạn muốn kiến nghị lên Viện kiểm sát để đòi lại công bằng.
- Bạn đang trong diện bị tố cáo, dù Công an chưa làm gì nhưng Viện kiểm sát bắt đầu triệu tập làm việc hoặc yêu cầu bổ sung hồ sơ.
- Vụ án đang xét xử tại Tòa nhưng xuất hiện tình tiết có thể dẫn đến khởi tố bổ sung hoặc khởi tố vụ án mới theo yêu cầu của Hội đồng xét xử.
Bài học rút ra từ thực tiễn
Đừng bao giờ chủ quan khi thấy phía Công an chưa động thái. Hệ thống pháp luật luôn có cơ chế “kiểm soát và số dư” để đảm bảo không bỏ lọt tội phạm.
Góc nhìn của Luật sư Nguyễn Văn Hùng
Trong quá trình hành nghề, tôi luôn nhắc nhở thân chủ của mình:
“Viện kiểm sát là cơ quan giữ cán cân công lý. Quyền tự mình khởi tố của họ là lời khẳng định rằng: Sự thật khách quan sẽ không bị vùi lấp bởi bất kỳ sai sót kỹ thuật hay sự chậm trễ nào từ phía điều tra. Hiểu được quyền năng này, bạn mới có thể xây dựng một chiến lược bảo vệ mình thực sự toàn diện.”
Kết luận: Đừng bỏ qua “quyền năng” từ phía Viện kiểm sát
Việc Viện kiểm sát tự khởi tố vụ án hình sự là một trường hợp đặc biệt nhưng hoàn toàn có thể xảy ra, phá vỡ mọi suy tính chủ quan của người trong cuộc. Ranh giới giữa một vụ việc dân sự được khép lại và một vụ án hình sự bị mở ra đôi khi nằm chính ở quyết định hậu kiểm của kiểm sát viên. Rất nhiều người đã rơi vào cảnh “trở tay không kịp” khi tin rằng mình đã an toàn sau khi làm việc với Cơ quan điều tra, để rồi bất ngờ nhận được quyết định khởi tố trực tiếp từ Viện kiểm sát.
Chính vì vậy, sự tỉnh táo pháp lý yêu cầu bạn phải có cái nhìn đa chiều về bộ máy tố tụng. Việc có sự đồng hành của luật sư giúp bạn không chỉ đối diện với Cơ quan điều tra mà còn có phương án tiếp cận, giải trình và thuyết phục phía Viện kiểm sát ngay từ giai đoạn xác minh tin báo. Hãy nhớ rằng, công lý không chỉ dừng lại ở một cửa làm việc duy nhất. Chủ động hiểu rõ luật chơi và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng cho mọi tình huống chính là chìa khóa để bạn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình một cách bền vững nhất.
