Trong các tình huống thực tế mà tôi từng tham vấn, việc một người bất ngờ bị “đưa đi” ngay tại nơi làm việc hoặc nhà riêng mà không có lệnh của Tòa án thường gây ra một cú sốc tâm lý cực lớn cho gia đình. Họ thường gào thét: “Tại sao không có lệnh bắt mà lại được quyền đưa người đi?”.
Sự thật là pháp luật cho phép điều này trong những tình huống đặc biệt để ngăn chặn tội phạm. Từ kinh nghiệm thực tiễn của tôi – Luật sư Nguyễn Văn Hùng – việc nắm rõ 3 trường hợp “giữ người trong trường hợp khẩn cấp” (thường gọi là bắt khẩn cấp) là vô cùng quan trọng để bạn biết được quyền hạn của Công an đến đâu và mình cần bảo vệ người thân như thế nào.
Hiểu lầm phổ biến: Phải có lệnh của Tòa án mới được bắt người
Đa số mọi người đều nghĩ rằng việc bắt người chỉ được thực hiện khi đã có sự phê chuẩn từ trước của Tòa án hoặc Viện kiểm sát. Tuy nhiên, quy trình tố tụng hình sự luôn có những “ngoại lệ” dành cho các tình huống cấp bách.
Nếu chờ đợi xin lệnh theo quy trình thông thường, tội phạm có thể đã tẩu tán xong chứng cứ hoặc trốn khỏi nơi cư trú. Vì vậy, Điều 110 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đã quy định rất rõ 3 căn cứ để Cơ quan điều tra thực hiện quyền giữ người ngay lập tức.
3 trường hợp giữ người khẩn cấp theo Điều 110 Bộ luật Tố tụng hình sự
Từ kinh nghiệm bào chữa, tôi muốn bạn lưu ý kỹ 3 kịch bản pháp lý sau đây:
Khi có căn cứ xác định người đó đang chuẩn bị thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng
Đây là biện pháp ngăn chặn từ xa. Tuy nhiên, luật không áp dụng cho các tội ít nghiêm trọng. Chỉ những hành vi có tính chất nguy hiểm cao (khung hình phạt trên 7 năm tù) như chuẩn bị giết người, cướp tài sản hay buôn bán ma túy mới đủ căn cứ để bắt khẩn cấp theo diện này.
Khi người bị hại hoặc người có mặt tại nơi xảy ra tội phạm chính mắt trông thấy và xác nhận đúng
Trường hợp này diễn ra ngay sau khi vụ án vừa thực hiện xong. Có nhân chứng hoặc bị hại chỉ điểm đích danh: “Chính người này đã làm”. Yếu tố then chốt ở đây là “cần ngăn chặn ngay việc bỏ trốn”. Nếu không có nguy cơ bỏ trốn rõ rệt, việc giữ người khẩn cấp có thể bị xem xét lại về tính cần thiết.
Khi thấy có dấu vết của tội phạm
Đây là lúc chứng cứ vật chất “lên tiếng”. Công an phát hiện hung khí, tài sản bị mất cắp hoặc các dấu vết sinh học tại nhà hoặc trên người đối tượng. Việc giữ người lúc này nhằm mục đích cao nhất là bảo toàn hiện trường và ngăn chặn việc tiêu hủy các bằng chứng buộc tội.
Quy trình kiểm soát quyền lực sau khi bắt người
Dù mang tên là “khẩn cấp”, nhưng quyền lực này không được buông lỏng. Sau khi giữ người, Cơ quan điều tra phải tuân thủ nghiêm ngặt:
- Thời hạn 12 giờ: Trong vòng 12 giờ, phải lấy lời khai ngay và ra quyết định tạm giữ hoặc trả tự do.
- Sự phê chuẩn của Viện kiểm sát: Lệnh giữ người phải được gửi sang Viện kiểm sát phê chuẩn trong vòng 12 giờ. Nếu Viện kiểm sát không phê chuẩn, người bị giữ phải được trả tự do ngay lập tức.
Khi nào cần đặc biệt cẩn trọng và hành động ngay?
Dựa trên góc nhìn thực tế của Luật sư, bạn cần phản ứng ngay khi:
- Người thân bị đưa đi mà không được giải thích rõ thuộc trường hợp nào trong 3 loại nêu trên.
- Việc khám xét nơi ở, nơi làm việc đi kèm không có biên bản hoặc người chứng kiến đúng luật.
- Quá thời hạn “vàng” 12 giờ mà gia đình không nhận được thông báo về việc tạm giữ chính thức.
Bài học rút ra từ thực tiễn
“Khẩn cấp” không đồng nghĩa với việc được phép làm trái quy trình. Ranh giới giữa bắt giữ đúng luật và lạm quyền thường nằm ở các căn cứ mà Cơ quan điều tra đưa ra.
Góc nhìn của Luật sư Nguyễn Văn Hùng
Trong quá trình bảo vệ quyền lợi cho thân chủ, tôi luôn soi xét cực kỳ kỹ biên bản giữ người ban đầu. Tôi thường nhắc nhở khách hàng:
“Đừng chỉ im lặng khi bị bắt khẩn cấp. Bạn có quyền được biết căn cứ giữ mình là gì. Sự có mặt của Luật sư ngay từ giai đoạn 12 giờ đầu tiên là lá chắn thép giúp kiểm tra xem các ‘dấu vết’ hay ‘nhân chứng’ đó có thực sự tồn tại hay chỉ là cái cớ để gây áp lực tâm lý.”
Kết luận: Nắm vững căn cứ pháp lý để bảo vệ quyền tự do thân thể
Việc pháp luật quy định cụ thể 3 trường hợp bắt khẩn cấp tại Điều 110 chính là để bảo vệ công dân trước nguy cơ bị xâm phạm quyền tự do trái pháp luật. Rất nhiều gia đình vì hoảng sợ nên đã chấp nhận mọi yêu cầu của cơ quan chức năng một cách thụ động, dẫn đến việc người thân bị áp lực và khai báo sai lệch ngay từ đầu. Hiểu rõ luật không phải để đối phó, mà để đảm bảo mọi quy trình tố tụng đối với bạn và người thân phải diễn ra công bằng và minh bạch.
Chính vì vậy, khi có biến cố xảy ra, sự bình tĩnh và am hiểu luật là chìa khóa quan trọng nhất. Sự can thiệp của Luật sư ngay trong giai đoạn khẩn cấp sẽ giúp giám sát chặt chẽ quy trình lập biên bản, thúc đẩy việc phê chuẩn của Viện kiểm sát diễn ra đúng pháp luật và ngăn chặn mọi nguy cơ oan sai ngay từ khi vụ án chưa bắt đầu. Hãy bảo vệ quyền lợi của mình bằng sự chủ động và thượng tôn pháp luật.
