Trong các vụ án hình sự, ranh giới giữa việc “thực thi công lý” và “vi phạm quyền tự do cá nhân” đôi khi cực kỳ mong manh. Nhiều người tìm đến tôi với tâm thế cam chịu vì nghĩ rằng: “Công an đã đưa người đi thì chắc chắn là họ đúng rồi”.
Tuy nhiên, thực tế không phải lúc nào cũng vậy. Từ kinh nghiệm thực tiễn của tôi – Luật sư Nguyễn Văn Hùng – việc giữ người chỉ được coi là hợp pháp khi tuân thủ tuyệt đối các căn cứ và trình tự quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Nếu bạn thấy những dấu hiệu dưới đây, hãy cảnh giác vì đó có thể là hành vi giữ người sai luật.
Không thuộc các trường hợp khẩn cấp, quả tang hay truy nã
Đây là sai phạm về mặt căn cứ. Pháp luật chỉ cho phép giữ người khi:
- Phạm tội quả tang: Đang làm, vừa làm xong bị bắt hoặc bị đuổi bắt.
- Đang bị truy nã: Đã có quyết định truy nã chính thức.
- Trường hợp khẩn cấp (Điều 110): Phải có dấu hiệu chuẩn bị phạm tội rất nghiêm trọng hoặc có dấu vết tội phạm rõ ràng trên người/nơi ở.
Dấu hiệu sai luật: Nếu người thân của bạn bị giữ chỉ vì một lời tố cáo chưa được xác minh, hoặc vì những tranh chấp nợ nần dân sự thuần túy mà không có chứng cứ cấp bách, thì việc giữ người đó là sai căn cứ pháp lý.
Vi phạm “thời gian vàng” 12 giờ
Đây là dấu hiệu dễ nhận biết nhất nhưng lại thường bị gia đình bỏ qua do thiếu kiến thức pháp luật. Theo quy định tại Khoản 4 Điều 110 BLTTHS:
- Trong vòng 12 giờ kể từ khi giữ người khẩn cấp, Cơ quan điều tra phải ra quyết định tạm giữ hoặc trả tự do cho người đó.
- Lệnh tạm giữ này phải được gửi ngay cho Viện kiểm sát để phê chuẩn.
Dấu hiệu sai luật: Nếu người thân bị đưa đi từ sáng đến đêm (quá 12 tiếng) mà gia đình vẫn không nhận được thông báo về việc tạm giữ, hoặc phía Công an vẫn nói là “đang mời làm việc” nhưng thực chất là giữ tại trụ sở không cho về, đây là dấu hiệu lạm quyền.
Không lập biên bản tại chỗ hoặc không giao biên bản
Mọi hành vi bắt, giữ người đều phải lập biên bản ngay lập tức. Biên bản phải ghi rõ: ngày, giờ, địa điểm giữ người và đặc biệt là lý do giữ người.
Dấu hiệu sai luật: * Người thi hành nhiệm vụ không xuất trình thẻ ngành hoặc lệnh giữ (trong trường hợp khẩn cấp).
- Không lập biên bản giữ người tại hiện trường hoặc tại trụ sở.
- Ép người bị giữ ký vào các biên bản trống (giấy trắng) hoặc biên bản đã ghi sẵn nội dung mà không cho đọc lại.
Không thông báo cho gia đình trong vòng 24 giờ
Theo Điều 116 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người ra lệnh giữ người phải thông báo ngay cho gia đình người bị giữ, chính quyền địa phương hoặc cơ quan nơi người đó làm việc trong vòng 24 giờ.
Dấu hiệu sai luật: Gia đình hoàn toàn “mất tích” thông tin về người thân sau một ngày đêm. Khi đến hỏi thì bị từ chối cung cấp thông tin hoặc đùn đẩy trách nhiệm giữa các đơn vị.
Bài học rút ra từ thực tiễn
Việc nhận diện sớm các dấu hiệu sai luật giúp bạn có cơ sở để khiếu nại và bảo vệ người thân ngay lập tức, tránh để sự việc bị đẩy đi quá xa.
Góc nhìn của Luật sư Nguyễn Văn Hùng:
“Tôi từng gặp những trường hợp Công an giữ người để ‘hỏi chuyện’ suốt 2 ngày mà không có lệnh tạm giữ, chỉ đến khi Luật sư có mặt và yêu cầu xuất trình hồ sơ phê chuẩn của Viện kiểm sát, họ mới lúng túng cho thân chủ ra về. Đừng im lặng khi thấy những dấu hiệu bất thường về thời gian và thủ tục, vì sự im lặng đó chính là cái giá của tự do.”
Kết luận: Tỉnh táo nhận diện để ngăn chặn oan sai
Giữ người sai luật không chỉ là vi phạm thủ tục hành chính, mà còn có thể cấu thành tội “Bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật” theo Bộ luật Hình sự. Sự hoảng sợ của gia đình là điều dễ hiểu, nhưng sự tỉnh táo để soi chiếu hành vi của cơ quan chức năng với quy định pháp luật mới là điều cần thiết nhất.
Nếu bạn phát hiện bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào, hãy yêu cầu được gặp Luật sư ngay lập tức. Luật sư sẽ là người kiểm tra tính hợp pháp của các văn bản, giám sát thời hạn tạm giữ và bảo đảm rằng quyền tự do của người thân bạn không bị xâm phạm một cách tùy tiện. Hãy nhớ, pháp luật bảo vệ quyền tự do thân thể của mọi công dân, và không ai được phép đứng trên luật pháp.
